Beteja e Lumes
Pse Beteja e Lumës është nyje e historisë shqiptare Në mesin e Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913), kur fuqitë ballkanike po përziheshin në tokat shqiptare që po shpërthenin nga sundimi osman, kryengritja dhe beteja në Lumë u shndërruan në një pikë kthese të vogël, por me peshë të madhe historike. Kjo betejë, e zhvilluar më
Pse Beteja e Lumës është nyje e historisë shqiptare
Kjo betejë, e zhvilluar më 15–18 nëntor 1912, nuk ishte vetëm një ndalesë ushtarake ajo simbolizoi vullnetin kombëtar për të ndalur pushtimin serb dhe kontribuoi në mundësinë që Shqipëria të shpallej e pavarur më 28 nëntor
Beteja e Lumës e nëntorit 1912 nuk është një episod periferik i Luftës së Parë Ballkanike.
Ajo përfaqëson një nga aktet më të organizuara dhe më të ndërgjegjshme të rezistencës shqiptare kundër pushtimit serb, në një çast vendimtar: vetëm pak ditë para Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.
Duke u mbështetur në burime shqiptare të detajuara kjo betejë del jo si një përplasje spontane fshatarësh, por si një operacion i përgatitur me kuvende, komandë, taktika dhe front të gjerë, që përfshiu Lumën, Opojën, Hasin, Vërrinin, Dibrën dhe zona përreth.
Ballkani në prag të copëtimit të Shqipërisë (vjeshtë 1912)
Qëllimi strategjik ishte i qartë:
- të depërtonte në Shqipërinë veriore,
- të siguronte korridorin Prizren – Lumë – Kukës – Adriatik,
- të pengonte krijimin e një shteti shqiptar funksional.
Në këtë strategji, Luma ishte nyja kryesore ushtarake dhe gjeografike. Ajo ishte porta e fundit para Shqipërisë së brendshme.
Luma: gjeografia që prodhon luftë
Sipas përshkrimeve të hollësishme, Luma është një krahinë:
e rrethuar nga male të larta (Koritniku si pikë dominuese),
e përshkuar nga gryka të thella përgjatë Drinit,
me rrugë të pakta kalimi,
me klimë të ashpër dimërore që fillon herët.
Ky terren:
e pengonte lëvizjen e artilerisë,
e ndante kolonën serbe në segmente të prekshme,
favorizonte pritën, goditjen nga lart dhe tërheqjen e shpejtë.
Në Lumë, natyra luftonte bashkë me shqiptarët.
Mobilizimi shqiptar: nga kuvendi te fronti
Në fillim të nëntorit 1912 u mbajtën kuvende ku morën pjesë përfaqësues nga:
- Luma,
- Opoja,
- Hasi,
- Vërrini,
- Dibra,
- Gora.
Në këto kuvende u morën vendime kyçe: refuzimi i ultimatumeve serbe për dorëzim armësh, mobilizimi i përgjithshëm i burrave të aftë për luftë, ndarja e zonave të mbrojtjes, krijimi i një komande të përbashkët luftarake.
Kjo tregon qartë se shqiptarët nuk po luftonin në mënyrë spontane, por si një trup i vetëdijshëm politik dhe ushtarak.
Mobilizimi shqiptar: nga kuvendi te fronti
Burimet e Pashtrikut dhe Kallabakut japin një listë të pasur emrash, që dëshmon shtrirjen rajonale të rezistencës:
-
Elez Isufi – prijësi i Dibrës, figurë qendrore
-
Islam Spahiu – organizatori kryesor i Lumës
-
Cen Daci (Kalis)
-
Ramadan Zaskoci
-
Ramadan Çejku
-
Qazim Lika
-
Osman Lita
-
Bajram Gjana dhe Jemin Gjana
-
Nexhip Bilali
-
Sylë Elezi
-
Ahmet Qehaja
-
Xhafer Doda (Dibër)
-
Bajram Curri – nga Malësia e Gjakovës
Kjo listë dëshmon se beteja e Lumës ishte front shqiptar, jo lokalizëm krahinor.
ELEZ ISUFI
Forcat serbe dhe ultimatumi i refuzuar
Kronologjia e betejës: 15–17 nëntor 1912
Në mëngjesin e 15 nëntorit, forcat shqiptare ndërmorën sulme të sinkronizuara:
- në kodrat e Kolesjanit,
- përgjatë rrugëve hyrëse të Lumës,
- në pikat ku kolonat serbe ishin më të ekspozuara.
Sulmet nga lart-poshtë, me zjarr të përqendruar, shkaktuan:
humbje të ndjeshme,
çorientim të trupave serbe,
ndarje të kolonave.
16 nëntor – përshkallëzimi dhe përforcimet
Dita e dytë solli luftë më të ashpër. Shqiptarët:
u riorganizuan sipas zonave,
morën përforcime nga Dibra dhe Hasi,
përdorën edhe armatim më të rëndë të kapur më herët.
Serbia u detyrua të përdorë artilerinë, por efektiviteti ishte i kufizuar për shkak të terrenit.
17 nëntor – tërheqja serbe
Pas tri ditësh përleshjesh të pandërprera:
-
forcat serbe u tërhoqën nga disa pozicione,
-
lanë pas të vrarë dhe pajisje,
-
pësuan goditje serioze morale.
Sipas burimeve shqiptare, kjo u perceptua si fitore e qartë e rezistencës dhe si dëshmi se ushtria serbe nuk ishte e pathyeshme.
Nga humbja taktike te hakmarrja strategjike (1913)
Serbia nuk e harroi Lumën. Pas rikthimit dhe konsolidimit të forcave, ajo zbatoi politikën e “tokës së djegur”:
djegie fshatrash,
pushkatime masive,
terror ndaj civilëve,
dëbime dhe shpërngulje.
Kjo fazë nuk kishte më karakter ushtarak, por ndëshkim politik dhe etnik.
Histori ekstra – kur hasmëria u thye nga kombi
Në vitin 1912, në Dibër dhe Lumë, familjet Ndreu dhe Daci ishin në gjak. Por kur ushtria serbe hyri në trojet shqiptare, Elez Isufi bëri një veprim që historia e ruan si akt madhor.
Ai kërkoi takim me hasmin e tij, Cen Dacin. I tha se gjaku i vjetër nuk kishte më peshë përballë rrezikut kombëtar. Armiku i vërtetë nuk ishte më shqiptari tjetër, por pushtuesi.
Cen Daci pranoi. Ai mblodhi njerëzit e vet dhe u nisën së bashku drejt Lumës.
Në atë moment, Luma u bë jo vetëm fushë beteje, por vend pajtimi kombëtar.
