Rrugëtimi i Kosovës drejt Pavarësisë (1981–2008)
Rruga e Kosovës drejt pavarësisë nuk ishte një vijë e drejtë, por një seri kthesash: protesta, shtypje, organizim paralel, luftë, ndërhyrje ndërkombëtare dhe më pas një proces i gjatë shtetformimi nën mbikëqyrje. Që nga 1981-shi, çdo hap u bë duke u përplasur me dy realitete: vullnetin politik të shumicës shqiptare në Kosovë dhe logjikën e
Rruga e Kosovës drejt pavarësisë nuk ishte një vijë e drejtë, por një seri kthesash: protesta, shtypje, organizim paralel, luftë, ndërhyrje ndërkombëtare dhe më pas një proces i gjatë shtetformimi nën mbikëqyrje. Që nga 1981-shi, çdo hap u bë duke u përplasur me dy realitete: vullnetin politik të shumicës shqiptare në Kosovë dhe logjikën e shtetit jugosllav/serb për kontroll territorial.
1981 – “Shkëndija” studentore që u kthye në lëvizje shoqërore
11 mars – 3 prill 1981 periudha e protestave dhe trazirave; vendoset gjendje e jashtëzakonshme në zona kyçe dhe pason një goditje e fortë policore/juridike.
Pse ka rëndësi 1981?
Sepse aty u artikulua publikisht (sidomos nga studentët) ideja se çështja e Kosovës nuk ishte vetëm ekonomike, por politike. Edhe pse protestat u shtypën, ato krijuan një “kujtesë politike” që u rishfaq në fundin e viteve ’80.
1989–1992 – Heqja e autonomisë dhe lindja e “shtetit paralel”
23 mars 1989 – Kuvendi i Kosovës, nën presion, pranon amendamentet kushtetuese; praktikisht nis zhbërja e autonomisë së vitit 1974.
2 korrik 1990 – delegatët shqiptarë shpallin Kosovën “republikë” brenda federatës jugosllave (akt politik sfidues, që pasohet nga masa represive).
7 shtator 1990 – Kushtetuta e Kaçanikut: akt kyç juridik-politik që synon ta vendosë Kosovën si subjekt politik me institucione të veta.
26–30 shtator 1991 – referendumi i pavarësisë (në rrethana ilegale/alternative): shumica dërrmuese voton pro pavarësisë.
Maj 1992 – zgjedhje në kuadër të institucioneve paralele; Ibrahim Rugova zgjidhet president (konsolidim i strategjisë paqësore dhe i strukturave paralele në arsim/shëndetësi).
Thelbi i kësaj faze:
Kosova u përpoq të mbijetonte politikisht me dy “shtylla”: rezistencë civile dhe ndërtim institucionesh jashtë sistemit shtetëror serb. Kjo krijoi legjitimitet të brendshëm, por jo zgjidhje ndërkombëtare të menjëhershme.
1998–1999 – Lufta, Reçaku, Rambujeja dhe ndërhyrja e NATO-s
15 janar 1999 – Masakra e Raçakut: ngjarje që trondit opinionin ndërkombëtar dhe përshpejton dinamikën drejt ndërhyrjes.
6–23 shkurt 1999 – negociatat e Rambujesë (proces diplomatik që synonte një marrëveshje për vetëqeverisje substanciale).
23 shkurt 1999 – drafti i marrëveshjes.
18 mars 1999 – nënshkrimi nga pala kosovare, ndërsa pala serbe/jugosllave nuk e nënshkruan.
Mars–qershor 1999 – Operacioni Allied Force (fushata ajrore e NATO-s) nis në mars 1999 për të ndalur katastrofën humanitare në Kosovë.
9 qershor 1999 – Marrëveshja e Kumanovës (Marrëveshja Teknike-Ushtarake) hap rrugën për tërheqjen e forcave serbe dhe vendosjen e KFOR-it.
10 qershor 1999 – Rezoluta 1244 e KS të OKB-së: vendos administrimin ndërkombëtar (UNMIK) dhe prani sigurie (KFOR), duke përcaktuar kornizën e re politike pas luftës.
Pse ky segment është nyja e historisë?
Sepse këtu ndryshon “mekanizmi i fatit”: prej një konflikti të brendshëm dhe rezistence, çështja e Kosovës futet në arkitekturën e rendit ndërkombëtar (OKB/NATO), me pasoja afatgjata.
2001–2007 – Shtetformimi nën UNMIK dhe procesi i statusit
2001–2007 – Shtetformimi nën UNMIK dhe procesi i statusit
15 maj 2001 – Korniza Kushtetuese e UNMIK për Vetëqeverisjen e Përkohshme (institucionet e para të ndërtuara me mandat ndërkombëtar).
Mars 2004 – trazira të mëdha ndëretnike (sfidë serioze për sigurinë dhe legjitimitetin institucional).
26 mars 2007 – paraqitet Propozimi Gjithëpërfshirës për Statusin e Kosovës (paketa e Ahtisaarit), që synon një zgjidhje me elemente të pavarësisë së mbikëqyrur dhe garanci të forta për komunitetet.
Ideja kyçe e kësaj periudhe:
Kosova po ndërtohej “si shtet” para se të njihej plotësisht “si shtet”. Administrimi ndërkombëtar prodhoi institucione, por edhe tensione: pritje të larta, konflikt kompetencash dhe debat të ashpër rreth statusit final.
2008 – Pavarësia: akt politik, efekt juridik, betejë diplomatike
17 shkurt 2008 – Shpallja e Pavarësisë nga Kuvendi i Kosovës.
15 qershor 2008 – Kushtetuta e Republikës së Kosovës hyn në fuqi, duke formalizuar arkitekturën shtetërore.
Datat më të rëndësishme (përmbledhje e shpejtë)
11.03.1981 – fillojnë protestat studentore në Prishtinë
23.03.1989 – heqja faktike e autonomisë (amendamentet kushtetuese)
02.07.1990 – Deklarata e Republikës së Kosovës
07.09.1990 – Kushtetuta e Kaçanikut
26–30.09.1991 – Referendumi për pavarësi
05.1992 – Zgjedhjet / Rugova president (institucionet paralele)
15.01.1999 – Raçaku
06–23.02.1999 – Rambuje (negociatat)
09.06.1999 – Kumanova
10.06.1999 – Rezoluta 1244 (UNMIK/KFOR)
15.05.2001 – Korniza kushtetuese e UNMIK
03.2004 – trazirat e marsit
26.03.2007 – Propozimi i Ahtisaarit
17.02.2008 – Shpallja e Pavarësisë
15.06.2008 – Kushtetuta hyn në fuqi
