Historia e Paraardhësve Tanë
Imagjino një kohë kur nuk kishte kufij shtetërorë, dhe nuk kishte asnjë libër për t’i lexuar. Por kishte njerëz, njerëz si ne, që ndërtuan qytete me mure guri, tregtuan me Greqinë e lashtë, dhe luftuan me guxim kundër perandorive më të fuqishme të botës.
Ata ishin Ilirët. Dhe historia e tyre është historia jonë.
Çfarë ishte Iliria?
Iliria e Lashtë ishte trevë e gjerë e vendosur në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Nuk ishte një shtet i vetëm nuk kishte kryeqytet të vetëm. Ishte një hapësirë e madhe ku jetonin dhjetëra fise, secili me emrin, kulturën dhe territorin e vet.
Kufijtë e Ilirisë shtriheshin nga lumi Danub në veri, deri te brigjet e Detit Adriatik në perëndim, lumenjtë Morava dhe Vardar në lindje, dhe malet e Pindit në jug. Kjo hapësirë përfshin sot territorin e Shqipërisë, Kosovës, Malit të Zi, Bosnjës, Kroacisë dhe pjesë të Serbisë e Sllovenisë zemra e Europës Juglindore
Kush ishin Ilirët?
Emri “Ilirë” nuk ishte ai që e përdornin vetë ky emër u dha nga shkrimtarët e lashtë grekë si Herodoti dhe Tukididi. Çdo fis e quante veten me emrin e vet, por bashkërisht formojnë atë që ne sot quajmë bota ilire.
Fiset Ilire — Familja e Madhe
Historia e Paraardhësve Tanë
Taulantët banonin rreth Durrësit të sotëm dhe ishin ndër fiset kryesore të Ilirisë Jugore, me lidhje të forta tregtare me kolonitë greke bregdetare.
Ardianët jetonin në bregdetin adriatik, aty ku janë sot Mali i Zi dhe Hercegovina. Ky fis krijoi mbretërinë ilire më të fuqishme — atë të Mbretit Agron dhe Mbretëreshës Teuta, figura e cila do ta sfidonte Romën vetë.
Dardanët banonin në Kosovën dhe Maqedoninë Veriore të sotme. Ishin aq të fuqishëm sa mbreti i tyre, Bardyli, mposhti disa herë Maqedoninë e lashtë dhe vrau Mbretin Perdikas III.
Byllionët ndërtuan qytetin madhështor të Byllis pranë Vlorës — me teatër, stadium, gjimnaz dhe mure 2.2 km të gjata.
Dalmatët banuan bregdetin e Kroacisë së sotme — emri i tyre ka mbijetuar gjer sot: Dalmacia e ka marrë emrin nga ky fis.
Liburnët ishin fuqia detare e Adriatikut të Veriut nga shekulli VIII deri në V p.e.s. — ndërtuesit e anijeve më të shpejta të kohës.
Si jetonin Ilirët?
Gabimi më i madh është mendimi se Ilirët ishin “barbarë” — ashtu si i etiketonin shkrimtarët antikë. E vërteta tregon të kundërtën.
Qyteti i Byllis kishte teatër me 7.500 vende, stadium, gjimnaz, tempuj dhe mure mbrojtëse 2.3 km.
Dyrrah (Durrësi) ishte njëri nga portet më të rëndësishme të gjithë bregdetit adriatik. Disa fise kishin monedhën e tyre shenjë e ekonomisë të organizuar. Tregtia me Greqinë ishte e vazhdueshme: eksportohej argjend, verë, vaj ulliri, djathë, peshk dhe lëkurë.
Gratë ilire kishin pozitë sociale dhe politike shumë më të lartë se sa në Greqi apo Romë — mund të trashëgonin pushtet, të komandojnë ushtri dhe të drejtojnë mbretëri. Gjetjet arkeologjike tregojnë varre grash me armë.
Qyteti Byllis*
Konfliktet e Mëdha
Me Maqedoninë: Mbreti dardan Bardyli e bëri jetën të vështirë për Maqedoninë, duke vrarë vetë Mbretin Perdikas III. Vetëm Filipi II — babai i Aleksandrit të Madh — arriti t’i frenojë Ilirët.
Me Romën: Kur flota ilire nën komandën e Mbretëreshës Teuta filloi të sulmonte anijet bregdetare, Roma vendosi të ndërhyjë. Kjo çoi në tre Luftërat Iliro-Romake (229–168 p.e.s.). Pas luftës së tretë, Mbreti i fundit ilir
Genti u dorëzua, dhe Iliria u bë provincë romake — Illyricum.
Ilirët Nën Romën — Nga të Pushtuarit te Perandorët
Ky nuk ishte fundi. Nën sundimin romak Iliria lulëzoi ekonomikisht — dhe ironia e madhe e historisë: disa nga perandorët më të mëdhenj të Romës kishin origjinë ilire:
- Klaudiusi II Gothicus — mposhti Gotët
- Aureliani — ribashkoi perandorinë e ndarë, quajtur Restaurator Orbis
- Diokletiani — reformoi gjithë sistemin e Romës
- Kostantini i Madh — legalizoi krishterimin dhe themeloi Konstandinopojën
Populli që Roma kishte pushtuar, u bë shpirti i vetë Romës.
A janë Shqiptarët Pasardhës të Ilirëve?
Gërmimet tregojnë vijimësi kulturore nga periudha ilire deri te shqiptarët e hershëm. Edhe “Besa” — kodi ynë i nderit — është përshkruar nga autorë antikë si tipar ilir.
Shumica e gjuhëtarëve dhe historianëve pranojnë se gjuha shqipe rrjedh nga gjuha ilire ose një gjuhë shumë e afërt me të. Debati akademik vazhdon — por lidhja është reale dhe e thellë.
Kur mëson se Ilirët ndërtuan qytete me teatër, kupton se populli yt nuk ka qenë kurrë “primitiv”. Kur lexon për Mbretëreshën Teuta, kupton se barazia e gruas nuk është ide moderne ishte realitet ilir dy mijë vjet para. Kur mëson se perandorët romakë kishin gjak ilir, kupton se paraardhësit tanë nuk ishin thjesht “të pushtuar” ishin liderë të botës.
Lexo me krenari. Ndjehu Ilir. 🦅🇦🇱
Historia e Paraardhësve Tanë
