Qyteti Byllis

2,300 vjet më parë, iliret ndërtuan diçka që shumica e botës nuk e di.

Mbi kodrat e Hekalit, 524 metra mbi nivelin e detit, me pamje të plotë mbi luginën e lumit Aoos , aty ngrihej Byllis. Jo një fshat. Jo një kala. Një qytet i vërtetë, me институcione, ligje, monedha dhe arkitekturë që sfidonte çdo paragjykim për iliret.

Muret ishin 2.3 kilometra. Gurët e prerë me precizion të tillë që sot arkologët ende pyesin: me çfarë mjetesh?

Teatri mbante 7,500 spektatorë  më i madh se shumica e teatrove bashkëkohore europiane. Nuk ishte ndërtuar për mbretër. Ishte ndërtuar për qytetarë.

Stadiumi. Agora. Prytanejumi. Banjot publike. Rrugët e shtruara. Byllis kishte gjithçka që quhet qytetërim.

Ishte kryeqendra e Konfederatës së Byllionëve një shtet ilir i pavarur me administratë vetjake dhe monedhën e vet prej argjendi. Emri i qytetit ishte stampuar në çdo monedhë: ΒΥΛΛΙΟΝΩΝ.

Romakët e njohën. Cezari e përmendi. Straboni e shënoi në hartë.

Pastaj erdhën shekujt. Dhe harresa.

Sot, Byllis ndodhet 14 km nga Ballshi, i hapur për vizitorë, i shpallur monument kulture i kategorisë së parë — dhe pothuajse i panjohur nga shqiptarët vetë.

Kjo nuk është histori e dikujt tjetër.

Kjo është historia jonë.