Azem dhe Shote Galica: dymbëdhjetë vjet luftë në Drenicë

Ai ishte burri me pushkë. Ajo ishte gruaja që u vesh si burrë për ta mbajtur pushkën po aq gjatë.

Në verën e vitit 1924 ushtria e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene hyri në Drenicë me artileri, për ta mbyllur një herë e mirë një luftë që zgjaste prej dymbëdhjetë vjetësh. Kundërshtari i saj nuk ishte një ushtri, por një burrë nga fshati Galicë me disa qindra luftëtarë, që dinin çdo përrua dhe çdo shpellë të krahinës. Pranë tij, e veshur me tirq dhe me pushkë në sup, luftonte gruaja e tij.

Azem dhe Shote Galica janë çifti më i njohur i historisë së Kosovës. Por përtej këngëve, jeta e tyre është një histori e saktë e asaj që ndodhi në Kosovë mes dy pushtimeve: nga 1912 deri më 1924.

Nga Galica te mali

Azem Bejta lindi më 1889 në Galicë, një fshat i Drenicës mes Skenderajt dhe Vushtrrisë. Kur ushtria serbe hyri në Kosovë në tetor 1912, ai ishte 23 vjeç. Ashtu si qindra të rinj të Drenicës, nuk e pranoi pushtetin e ri dhe doli “kaçak”, në mal, me pushkë. Fjala turke “kaçak” do të thotë i arratisur; për pushtetin serb ishin banditë, për fshatrat ishin mbrojtja e vetme.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, kur Kosova ra nën Austro-Hungarinë dhe Bullgarinë, Azemi u kthye në fshat. Por më 1918, kur ushtria serbe u rikthye si ushtri e shtetit të ri jugosllav, ai doli sërish në mal, tani si udhëheqës i njohur i lëvizjes kaçake në Drenicë.

Shotja

Qerime Halil Radisheva lindi më 1895 në Radishevë, po në Drenicë. U martua me Azemin rreth vitit 1915 dhe, në vend që ta priste në shtëpi, doli me të në mal. Luftoi e veshur si burrë, me flokë të prera, dhe u bë e njohur me emrin e burrit dhe të fshatit: Shote Galica. Dëshmitë e kohës e përmendin në betejat e viteve 1919–1924 si luftëtare dhe si lidhjen mes çetës dhe fshatrave.

Për një grua shqiptare të fillimit të shekullit XX, kjo ishte e paimagjinueshme. Kanuni e njihte “virgjëreshën e betuar”, gruan që merrte rolin e burrit kur familja s’kishte trashëgimtar; por Shotja ishte e martuar, dhe nuk ndërroi rol për familjen, por për luftën.

Komiteti i Kosovës dhe zona e lirë

Lëvizja kaçake nuk ishte vetëm rezistencë fshatare. Nga nëntori 1918 e mbështeste Komiteti Mbrojtja Kombëtare e Kosovës, i themeluar në Shkodër nga Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Hoxhë Kadriu, që kërkonte bashkimin e Kosovës me Shqipërinë dhe i dërgonte çetave armë e para përmes kufirit. Në vitet 1919–1921 kaçakët e Drenicës kontrollonin fshatrat e krahinës, dhe pushteti jugosllav hynte aty vetëm me operacione ushtarake.

Në vitin 1921 autoritetet jugosllave dhe krerët kaçakë arritën një marrëveshje të përkohshme: çeta e Azem Galicës mund të qëndronte e armatosur në një zonë të kufizuar rreth Drenicës, pa u ndjekur, në këmbim të pushimit të sulmeve. Burimet shqiptare e quajnë “zona e lirë”; ato serbe, amnisti. Zgjati pak: kolonizimi i Kosovës me familje sllave nisi pikërisht në ato vite, dhe çdo tokë e marrë fshatarëve shqiptarë e riniste luftën.

Në vitin kur Azem Galica mbante Drenicën, Beogradi financonte një “republikë” në Mirditë për ta destabilizuar Shqipërinë nga brenda. Si u krijua dhe si u shua brenda pak muajsh? Atë histori e kemi te Republika e Mirditës, 1921 — për anëtarët Arbër e lart.

Shpella e Gradinës

Në korrik 1924 ushtria jugosllave sulmoi Drenicën me forca të mëdha. Në luftimet pranë Galicës, Azemi u plagos rëndë. Luftëtarët e tij e çuan në shpellën e Gradinës, mbi fshat, ku vdiq më 15 korrik 1924, 35 vjeç. Sipas traditës, e varrosën fshehurazi që trupi të mos binte në duart e ushtrisë; vendi u mbajt i fshehtë për vite.

Shotja vazhdoi të luftojë edhe pas vdekjes së tij, por lëvizja po shuhej: pa Komitetin, që Ahmet Zogu e shpërndau pas kthimit në pushtet në dhjetor 1924, kaçakët mbetën pa mbështetje nga Shqipëria. Shote Galica kaloi kufirin dhe u vendos në Fushë-Krujë, ku jetoi në varfëri, me fëmijë jetimë të luftëtarëve. Vdiq më 1927, e sëmurë, 32 vjeç. Varri i saj është në Fushë-Krujë; emrin e saj sot e mbajnë shkolla dhe rrugë në gjithë Kosovën.

Njëqind vjet më vonë, Drenica e Azem dhe Shote Galicës do të ishte edhe Drenica e Shaban Polluzhës më 1945 dhe e Adem Jasharit më 1998. Tri breza, i njëjti krahinë, e njëjta zgjedhje.