Ismail Qemali: plaku që u kthye nga Stambolli për ta ngritur flamurin

Dyzet vjet i shërbeu Perandorisë. Në 68 vjet e la, që ta shpallte shtetin e vet.

Më 28 nëntor 1912, pak pas mesditës, një burrë 68-vjeçar me mjekër të bardhë doli në ballkonin e një shtëpie dykatëshe në Vlorë dhe ngriti një flamur të kuq me shqiponjë të zezë. Poshtë, në rrugë, qëndronin delegatët që kishin mbërritur nga Kosova, Shkodra, Elbasani, Berati, Korça, Gjirokastra dhe Çamëria. Njëqind vjet më vonë, ajo pasdite është data më e njohur e historisë shqiptare.

Por burri në ballkon nuk ishte një kryengritës. Ishte një nëpunës i lartë osman, që gjysmën e jetës e kishte kaluar në zyra të Stambollit dhe në administratë provinciale, dhe që vetëm tri javë më parë ndodhej ende në kryeqytetin e Perandorisë. Si mbërriti prej andej te ballkoni i Vlorës është një histori më pak e njohur se flamuri.

Nëpunësi

Ismail Qemali lindi më 16 janar 1844 në Vlorë, në familjen e Vlorajve, një nga familjet e mëdha bejlere të jugut. Shkollën e bëri në Janinë, në gjimnazin grek “Zosimea”, ku mësuan edhe Naim e Sami Frashëri. Në moshën 16-vjeçare hyri në administratën osmane, në zyrën e përkthimeve të Portës së Lartë, dhe u ngjit shkallë pas shkalle: nëpunës në vilajetin e Danubit nën Mithat Pashën, reformatorin e njohur, pastaj guvernator i sanxhakëve të ndryshëm në Ballkan, Anadoll dhe Levant.

Ishte pra një njeri i sistemit. Fliste turqisht, greqisht, frëngjisht dhe italisht, njihte ligjet e Perandorisë nga brenda dhe besonte për një kohë të gjatë se shqiptarët mund të fitonin të drejta brenda saj, jo kundër saj. Kjo e dallon nga Isa Boletini apo Bajram Curri: Qemali nuk mbante pushkë, mbante dosje.

I arratisuri

Në maj 1900, kur regjimi i Abdyl Hamitit II po i mbyllte të gjitha dyert reformatorëve, Ismail Qemali u largua fshehurazi nga Stambolli me një anije britanike dhe kaloi tetë vjet në mërgim, mes Athinës, Parisit, Brukselit dhe Londrës. Atje shkroi për gazetat evropiane, u takua me diplomatë dhe u lidh me lëvizjen e “turqve të rinj”, që kërkonte kushtetutë.

Kur kushtetuta u rivendos më 1908, u kthye dhe u zgjodh deputet i Beratit në parlamentin osman. Për katër vjet e provoi rrugën parlamentare: kërkoi shkolla shqipe, alfabet latin, administratë vendore. Në vitin 1912, kur Kosova u ngrit në kryengritje dhe Serbia, Bullgaria, Greqia e Mali i Zi i shpallën luftë Perandorisë, e kuptoi se koha e dosjeve kishte mbaruar. Nëse shqiptarët nuk shpallnin një shtet të tyre, tokat e tyre do të ndaheshin mes fqinjëve fitues.

Tri javë udhëtim

Rruga nga Stambolli për në Vlorë në nëntor 1912 nuk ishte e drejtpërdrejtë: fronti i luftës e priste Ballkanin në mes. Qemali udhëtoi për në Bukuresht, ku më 5 nëntor mblodhi kolonisë shqiptare të Rumanisë dhe mori mandatin për të kërkuar pavarësinë. Prej andej shkoi në Budapest dhe Vjenë, ku u takua me ministrin e jashtëm austro-hungarez, Berchtold-in: Austro-Hungaria nuk donte një Serbi të madhe në Adriatik dhe ishte fuqia e vetme e madhe që mbështeste hapur një shtet shqiptar.

Nga Trieste u nis me anije, zbarkoi në Durrës më 21 nëntor dhe, meqë rruga tokësore ishte e pasigurt, vazhdoi me anije për në Vlorë, ku mbërriti më 26 nëntor. Dy ditë më vonë, në shtëpinë e Xhemil bej Vlorës, u mblodh Kuvendi Kombëtar. Sipas procesverbalit, akti i pavarësisë u nënshkrua nga 40 delegatë atë ditë; të tjerët mbërritën në ditët pasuese dhe e nënshkruan më vonë, prandaj numri i delegatëve del ndryshe në burime të ndryshme, nga 40 deri në 83.

Qeveria e parë

Kuvendi e zgjodhi Ismail Qemalin kryetar të Qeverisë së Përkohshme dhe ministër i Jashtëm. Shteti i ri kishte një qytet, Vlorën, disa fshatra përreth, një flamur dhe një telegram të dërguar Fuqive të Mëdha. Ushtria serbe ishte në Durrës, ajo greke afër Gjirokastrës, ajo malazeze rrethonte Shkodrën. Për katërmbëdhjetë muaj Qemali negocioi me Londrën, Vjenën dhe Romën për kufijtë, ndërsa Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendoste mbi hartën pa asnjë shqiptar në tryezë.

Rezultati ishte një Shqipëri e njohur ndërkombëtarisht, por përgjysmuar: Kosova, Dibra, Çamëria dhe një pjesë e madhe e Maqedonisë së sotme mbetën jashtë. Më 22 janar 1914 Qemali ia dorëzoi pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, që po përgatiste ardhjen e princit Wilhelm Wied. U largua nga vendi dhe nuk u kthye më si njeri i pushtetit.

Ndërsa Vlora shpallte pavarësinë, Kosova po pushtohej nga ushtria serbe. Çka ndodhi atje në dimrin 1912–1913, dhe pse Londra vendosi ta linte jashtë shtetit të ri? Atë histori e kemi te Kosova 1912–1913: pushtimi dhe vendimi i Londrës — për anëtarët Elite e lart.

Fundi në Perugia

Vitet e Luftës së Parë Botërore i kaloi mes Francës, Zvicrës dhe Italisë, gjithnjë nën vëzhgim, gjithnjë duke shkruar memorandume për “çështjen shqiptare”. Kujtimet e tij, të diktuara në anglisht dhe të botuara në Londër më 1920, mbeten një nga dëshmitë e pakta të një shqiptari që e pa Perandorinë nga brenda dhe e la për ta shpërbërë.

Vdiq më 24 janar 1919 në Perugia të Italisë, i moshuar dhe pa pasuri. Trupi u kthye dhe u varros në Vlorë, qytetin ku kishte lindur dhe ku kishte ngritur flamurin. Ballkoni prej nga ngriti flamurin ekziston ende: është Muzeu i Pavarësisë.