Pesëqind vjet larg dhe ende flasin shqip

Pesëdhjetë fshatra në jugun e Italisë ku gjuha e Skënderbeut nuk vdiq kurrë

Në Sicili ka një qytet ku tabelat e rrugëve janë në dy gjuhë: italisht dhe shqip.

Quhet Piana degli Albanesi. Banorët e quajnë *Hora e Arbëreshëvet*. U themelua më 1486 dhe ka rreth gjashtë mijë banorë.

Ata nuk erdhën nga Shqipëria vitet e fundit. Erdhën pesëqind e tridhjetë vjet më parë.

Pse ikën

Pas vdekjes së Skënderbeut më 1468 dhe rënies përfundimtare të rezistencës, Perandoria Osmane pushtoi trojet shqiptare. Filloi një valë e madhe largimi drejt Italisë së jugut.

Lidhja ekzistonte tashmë: më 1458 Skënderbeu kishte dërguar rreth *2.500 ushtarë* në Mbretërinë e Napolit për të ndihmuar aleatin e tij aragonez. Rruga dhe njohja ishin të hapura.

Valët e mëpasshme, deri në shekullin XVIII, sollën edhe familje nga Himara dhe nga komunitetet shqipfolëse të Moresë.

Ku janë sot

Sot Italia ka *50 komunitete arbëreshe* — 41 komuna dhe 9 fshatra — të shpërndara në shtatë rajone të jugut: Abruco, Puljë, Bazilikatë, Kalabri, Kampani, Molize dhe Sicili.

Popullsia vlerësohet rreth *100.000 banorë*; nëse llogaritet prejardhja në kuptim më të gjerë, shifrat shkojnë deri në 260.000.

Folësit e gjuhës vlerësohen mes 70.000 dhe 100.000.

Gjuha

Gjuha e tyre quhet *arbërisht*. Është variant i vjetër i toskërishtes — praktikisht shqipja e shekullit XV, e ngrirë dhe e zhvilluar veçmas për pesëqind vjet.

Në Itali mbrohet me ligjin nr. 482/1999 për pakicat gjuhësore historike. UNESCO e klasifikon si *”definitivisht e rrezikuar”*.

Dhe këtu vjen fakti që duhet ta dijë çdo shqiptar:

Libri i parë i shkruar nga një arbëresh është *”E Mbësuame e Krështerë” i Luca Matrangës, botuar më 1592 në Piana degli Albanesi–Romë. Ai është teksti më i vjetër i njohur në toskërishten e vjetër.*

Domethënë: dëshmia më e vjetër e shqipes së jugut nuk u shkrua në Shqipëri. U shkrua në Sicili.

Kisha që i mbajti bashkë

Sekreti i mbijetesës nuk ishte vetëm gjuha — ishte riti.

Arbëreshët i përkasin *Kishës Italo-Shqiptare, kishë katolike lindore me rit bizantin. Kanë dy epargji: Lungro për arbëreshët e Italisë kontinentale dhe Piana degli Albanesi* për ata të Sicilisë, plus manastirin e Grottaferratës në Lacio.

Kjo ndryshueshmëri fetare i mbajti të veçantë. Aty ku riti u ruajt, u ruajt edhe identiteti. Aty ku riti humbi, humbi shpejt edhe gjuha.

Prova është e dukshme: në Mezzojuso dhe Palazzo Adriano riti bizantin mbeti, por gjuha shqipe u humb — identiteti mbijeton vetëm në fe dhe në kujtesë.

Arbëreshët nuk janë e vetmja degë e shqipes që mbijetoi jashtë kufirit. Në Greqi, arvanitasit ruajtën një shqipe edhe më të vjetër, dhe pastaj e humbën gati krejt.Atë histori e kemi te Arvanitasit e Greqisë — për anëtarët Kastriot e lart.

Shkollat

Arbëreshët ndërtuan edhe institucionet e veta arsimore: Kolegji Korsini më 1732, Kolegji i Shën Adrianit më 1794, dhe Seminari Italo-Shqiptar i themeluar në Palermo më 1734, i zhvendosur në Piana degli Albanesi më 1945.

Prej këtyre shkollave dolën themeluesit e katedrave të gjuhës e letërsisë shqipe në universitetet e Napolit dhe të Palermos.

Pashkët

Nëse doni ta shihni këtë botë me sytë tuaj, shkoni në Piana degli Albanesi për Pashkë.

Gratë veshin kostumet tradicionale me qëndisje ari. Meshat mbahen sipas ritit bizantin. Dhe në ato ditë ngrihet flamuri i Skënderbeut — flamuri i një lufte të humbur pesë shekuj më parë, në një qytet italian, nga njerëz që ende e quajnë veten arbëreshë.

Pesëqind vjet larg. Dhe ende nuk e kanë harruar se prej nga vijnë.