Libri pa kapak: si u zhduk dhe u rigjet libri i parë shqip

Një kopje e vetme, e gjymtuar, fjeti 169 vjet nëpër biblioteka papnore

Në janar të vitit 1555 një prift shqiptar mbaroi një punë që i kishte marrë njëqind ditë më shumë se një vit. E kishte nisur më 20 mars 1554 dhe e mbylli më 5 janar 1555 — dy data që i dimë vetëm sepse ai vetë i shkroi në fund të librit, në një pasthënie ku, pa e ditur, po i fliste gjithë historisë së mëpasme të gjuhës shqipe.

Ai prift quhej Gjon Buzuku, bir i Bdekut. Kaq dimë. Emri i tij nuk gjendet në asnjë regjistër kishtar të kohës, në asnjë listë famullish, në asnjë dokument arkivor. Njeriu që i dha shqipes librin e saj të parë të shtypur është, praktikisht, një zë pa biografi.

Njëqind e tetëdhjetë e tetë faqe, dy shtylla, një gjuhë e re në shtyp

Vepra që njohim si Meshari është përkthimi i pjesëve kryesore të liturgjisë katolike në gegërisht: meshët e festave të mëdha të vitit, pjesë nga Bibla, rituali i pagëzimit dhe i kurorës, katekizmi. Është shtypur me alfabet latin, të cilit Buzuku i shtoi disa shenja të marra nga cirilikja, sepse latinishtja nuk kishte shkronja për tingujt shqip.

Dhe këtu nis pjesa që e bën këtë libër një histori, jo thjesht një datë në tekstet shkollore.

Kopja që na mbeti është e gjymtuar

Në gjithë botën ekziston një kopje e vetme e njohur e këtij libri. Ajo ruhet në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, me siglën R.G. Liturgia III, 194. Kopjes i mungon kapaku dhe i mungojnë 16 fletët e para.

Pikërisht për këtë arsye ne sot *nuk e dimë as titullin e vërtetë të librit, as vendin ku u shtyp*. Emri “Meshari” është një emër pune që ia vunë studiuesit. Viti 1555 është nxjerrë nga pasthënia, jo nga një faqe titulli — sepse faqja e titullit nuk ekziston më.

Zbulimi i parë: 1740

Në vitin 1740, në bibliotekën e Propaganda Fide-s pranë Romës, një klerik shqiptar nga Gjakova gjeti mes rafteve një libër të zverdhur në një gjuhë që askush aty nuk e lexonte dot. Ishte Gjon Nikollë Kazazi, që tri vjet më vonë do të bëhej Kryeipeshkëv i Shkupit. Ai e kuptoi menjëherë se çfarë kishte në dorë dhe i dërgoi një faqe Gjergj Guxetës në Palermo, te arbëreshët.

Pastaj gjurma u ftoh. Për më shumë se një shekull, libri praktikisht u harrua sërish.

Zbulimi i dytë: 1909

Vetëm në vitin 1909, studiuesi arbëresh Pal Skiroi e lokalizoi kopjen në Bibliotekën e Vatikanit. Kjo është arsyeja pse ndeshni dy data të ndryshme zbulimi në burime të ndryshme: 1740 është gjetja e Kazazit te Propaganda Fide; 1909 është rigjetja në Vatikan. Të dyja janë të sakta — janë dy momente, jo një.

Rreth vitit 1930, at Justin Rrota shkoi në Romë dhe e fotokopjoi i pari librin, duke sjellë në Shqipëri kopjen e parë fizike të tekstit. Botimi shkencor me transliterim e koment erdhi më 1968, nga gjuhëtari Eqerem Çabej — dhe ai botim është themeli mbi të cilin qëndron sot studimi i shqipes së vjetër.

Pse ka rëndësi një libër fetar i shekullit XVI

Sepse është dëshmia më e vjetër e gjerë e gjuhës sonë të shkruar. Çdo fjalë në ato faqe është një fotografi e shqipes para katërqind e shtatëdhjetë vjetësh: si lakoheshin emrat, si tingëllonin foljet, cilat fjalë ishin tonat dhe cilat kishin hyrë nga latinishtja apo sllavishtja.

Dhe sepse dikush e bëri këtë punë vetëm. Pa akademi, pa mbështetje shtetërore, pa lexues të garantuar — në një kohë kur ishte plotësisht e mundur që asnjë kopje të mos mbijetonte.

Alfabeti me të cilin shkroi Buzuku nuk ishte i vetmi që provuan shqiptarët. Në shekujt XVIII–XIX u shpikën të paktën shtatë alfabete të tjera, njëri prej tyre për një libër të vetëm.Atë histori e kemi te Alfabeti që u përdor vetëm një herë — për anëtarët Arbër e lart.

Ende po zbulohet

Historia nuk ka mbaruar. Studime tipografike të viteve të fundit, që analizojnë formatin, letrën dhe filigranët e kopjes së Vatikanit, po përpiqen të identifikojnë shtypshkronjën dhe qytetin ku doli libri — Venediku, Napoli apo Roma. Përgjigjja ende nuk është e sigurt.

Katërqind e shtatëdhjetë vjet më vonë, libri pa kapak vazhdon të mos i tregojë të gjitha.