Ungjijtë e shkruar me argjend, që u fshehën nga nazistët

Dy dorëshkrime beratase, njëri i shekullit VI, mes shtatë kopjeve purpurore që i kanë mbetur botës

Ka objekte historike që i shikon dhe të duhet një çast për të kuptuar se çfarë po sheh. Kodiku i Purpurt i Beratit është njëri prej tyre: fletë pergameni të lyera me ngjyrë purpuri, mbi të cilat shkronjat janë shkruar me argjend.

Ky nuk ishte një libër për t’u lexuar nga kushdo. Ishte një objekt pushteti dhe shenjtërie, i bërë për altarë, jo për duar.

Çfarë janë saktësisht

Janë dy dorëshkrime të ndryshme, që bashkë njihen si Kodikët e Beratit:

*Beratinus 1* — Kodiku i Purpurt (sigla Φ, ose 043 në numërimin Gregory-Aland). Datohet në shekullin VI. Përmban Ungjijtë sipas Mateut dhe Markut. 190 fletë, 31 × 27 cm, tekst në dy shtylla. Shkrim uncial, pa ndarje mes fjalëve — ashtu si shkruhej greqishtja e asaj kohe.

*Beratinus 2* — Kodiku i Artë i Anthimit, shekulli IX (Minuscule 1143).

Dorëshkrime purpurore të kësaj klase kanë mbetur vetëm rreth gjashtë-shtatë në gjithë botën: dy në Itali, nga një në Greqi, Francë e Britani të Madhe — dhe ky, në Tiranë. Beratinus 1 renditet ndër ungjijtë më të vjetër që ekzistojnë ende fizikisht.

Kisha e Shën Gjergjit

Për shekuj me radhë të dy kodikët u ruajtën në Berat, kryesisht në kishën e Shën Gjergjit. Nuk ishin në një muze me alarm; ishin në një kishë qyteti, në kujdesin e njerëzve që e dinin çfarë kishin.

Dhe u desh ta mbronin. Historia e kodikëve është, në thelb, një listë e gjatë tentativash për t’i marrë:

– në shekullin XIV, gjatë zgjerimit serb në rajon;

– në vitin 1914, nga forcat austriake;

– dhe në vitin 1944, nga gjermanët, që i kërkuan bashkë me arin e Bankës së Shqipërisë.

Këshilli i kishës i fshehu. Kjo është arsyeja pse ne sot mund t’i shikojmë.

Nga humbja te Pekini

Pas Luftës së Dytë Botërore, kur fushata kundër fesë ishte në kulm, dorëshkrimet u fshehën në një vend të fshehtë brenda kishës kryesore të Beratit. Aty pothuajse u shkatërruan nga lagështia. U rigjetën rastësisht më 1968 dhe kaluan në Arkivin Qendror të Shtetit.

Pjesa më e papritur e historisë: restaurimi. Në vitin 1971, sipas një marrëveshjeje me Akademinë e Shkencave të Kinës — aleatit të vetëm ndërkombëtar të Shqipërisë në atë kohë — dorëshkrimet u dërguan në Institutin e Arkeologjisë në Pekin. U kthyen në janar 1972.

Kapakët metalikë të stampuar që shihen sot janë prodhuar rreth vitit 1805, ndoshta gjatë një restaurimi të asaj kohe.

Njohja botërore

Në qershor 2005, Beratinus 1 dhe Beratinus 2 u regjistruan në Regjistrin Ndërkombëtar të UNESCO-s “Kujtesa e Botës” — regjistri që mbron dokumentet me vlerë për gjithë njerëzimin.

Pesë vjet më parë, në vitin 2000, për dymijëvjetorin e krishterimit, Beratinus 1 kishte qenë i ftuari i nderit në Vatikan, në ekspozitën Ungjijtë e Popujve.

Në vitin 2016, kodiku u dixhitalizua në bashkëpunim me Bibliotekën e Kongresit të SHBA-së — pra tani ekziston edhe si kopje elektronike, e pavdekshme ndaj lagështisë, zjarrit dhe ushtrive.

Berati nuk ishte i vetmi qytet shqiptar që e kishte ligjin e vet të shkruar. Shkodra kishte një statut qytetar të shekullit XIV, me nene për tregtinë, martesën dhe dënimet.Atë histori e kemi te Statuti i Shkodrës — për anëtarët Kastriot e lart.

Detaji që u shpëton shumicës

Beratinus 1 nuk përmban vetëm tekstin standard që njohim sot. Ai ruan variante teksti nga një kohë kur kanoni ende nuk ishte ngurtësuar plotësisht. Kjo do të thotë se një libër i ruajtur në një qytet shqiptar është dëshmi për historinë e vetë tekstit ungjillor — jo vetëm për historinë tonë, por për historinë e krishterimit botëror.