Gjysmë milioni fytyra: qyteti që u fotografua vetë për një shekull

Një refugjat italian hapi një studio në Shkodër më 1856 — dhe familja e tij nuk pushoi për njëqind vjet

Në vitin 1856, në Shkodër, hapi dyert një studio fotografike. Kjo do të ishte një hollësi provinciale, po të mos ishte fakti që fotografia vetë ishte shpikur pak më shumë se pesëmbëdhjetë vjet më parë.

Ndërsa në Paris e Londër aparati ishte ende risi, në një qytet të perandorisë osmane dikush kishte hapur “Dritëshkronjën”.

Italiani që iku

Ai dikush ishte Pietro Marubi — te ne Pjetër Marubi — piktor dhe arkitekt nga Piaçenca, i lindur më 1834. Nuk erdhi për punë. Erdhi sepse iku: lidhjet e tij me lëvizjen garibaldiane e detyruan të linte Italinë rreth vitit 1856.

U vendos në Shkodër dhe filloi të fotografonte njerëzit e saj.

Fotografia e parë

Fotografia më e vjetër e njohur e bërë në Shqipëri mban vitin 1858 dhe tregon Hamz Kazazin, një udhëheqës kryengritës tashmë të moshuar.

Këtu duhet një saktësim që rrallë bëhet: datimi i kësaj fotografie është diskutuar mes studiuesve. Disa e vendosin më vonë. Por edhe në leximin më konservator, kemi para nesh një nga fotografitë më të hershme të bëra në gjithë rajonin.

Nga italiani te shqiptarët

Marubi nuk pati fëmijë që t’ia vazhdonin punën. Në vend të tyre, punën e trashëguan djemtë e Kodhelit: Mati dhe pastaj Keli, i cili mori edhe mbiemrin Marubi.

Kështu lindi ajo që sot quhet “dinastia Marubi”: tre breza fotografësh, nga 1856 deri në vitet ’50 të shekullit XX. Brezi i fundit, Gegë Marubi, u detyrua ta mbyllte studion private dhe të bëhej pjesë e kooperativës shtetërore — anonimiteti kolektiv i regjimit.

Gjysmë milioni negativë

Në vitin 1970 u themelua Fototeka Marubi, e cila përfshiu edhe arkivat e studiove të tjera shkodrane që u shtetëzuan: Pici, Jakova, Rraboshta, Kolë Idromeno.

Sot koleksioni numëron *mbi 500.000 negativë*, që mbulojnë nga gjysma e dytë e shekullit XIX deri në fund të shekullit XX.

Mendoje çfarë do të thotë kjo. Nuk është një album familjar. Është një popull i tërë, i fotografuar brez pas brezi: nuse me veshje krahinore, tregtarë, malësorë me armë, gra në studio, funerale, dasma, protesta, punëtorë.

Ana e errët e arkivit

Ka edhe një pjesë të historisë që nuk përmendet në broshura. Gjatë periudhës komuniste, fotografitë historike të arkivit u përdorën për propagandë — dhe në shumë raste u manipuluan: figura u hoqën, u shtuan, u ndryshuan sipas nevojës politike të momentit.

Kjo do të thotë se arkivi Marubi është njëkohësisht dëshmi e dyfishtë: dëshmi se si dukej Shqipëria, dhe dëshmi se si një regjim u përpoq ta rishkruante atë pamje.

Arkivi nuk shërbeu vetëm për të ruajtur fytyra. Në kohën e diktaturës, fotografitë historike u përdorën edhe si vegël propagande, dhe disa fytyra u fshinë prej tyre.Atë histori e kemi te Spaçi dhe Sigurimi — për anëtarët Elite e lart.

Muzeu

Fototeka u nda si institucion i pavarur më 2003. Më 9 maj 2016 u hap Muzeu Kombëtar i Fotografisë “Marubi” — muzeu i parë i fotografisë në Shqipëri, në një godinë historike të projektuar dikur nga Kolë Idromeno dhe të restauruar nga studio Casanova+Hernandez. Projekti u nominua për Çmimin Mies van der Rohe 2017.

Pse ka rëndësi

Shumë popuj të vegjël të Ballkanit hynë në shekullin XX pa fytyra. Kemi emra, data, beteja — por jo pamje.

Shqiptarët i kanë. Për shkak të një refugjati italian që hapi një studio në Shkodër dhe të një familjeje që nuk e la kurrë aparatin.