Fustani që zgjat tetë muaj punë dhe po zhduket
UNESCO e futi në listën e trashëgimisë në rrezik urgjent — dhe arsyeja pse pothuajse u zhduk është e papritur
Ka veshje që janë veshje. Dhe ka xhubleta.
Është një fund në formë kambane, me valë, që varet në supe me dy rripa. Ndërtohet me 13 deri 17 shirita dhe pesë copa shajaku — leshi i punuar që i jep formën. Pjesa e pasme është ajo që i jep atë siluetë të zgjeruar që nuk e ka asnjë veshje tjetër ballkanike.
Etnografja Andromaqi Gjergji e ka shkruar qartë: kjo formë nuk ka paralele në asnjë pjesë tjetër të Ballkanit.
Emri vjen nga bleta
Etimologjia është nga ato që të ndalin.
Fjala “xhubleta” rrjedh nga proto-shqipja jú-(m)blit-ā, me kuptimin “bletë” — dhe kjo nga një formë ballkano-indoevropiane që do të thoshte “që ka mjaltë të mirë”.
Domethënë emri i veshjes më të vjetër që kemi është fjalë e trashëguar nga një gjuhë që s’ekziston më.
Ngjyrat që humbën
Sot xhubleta njihet si e zezë. E bardha përdoret për vajzat e pamartuara, e zeza për gratë e martuara.
Por nuk ka qenë gjithnjë kështu. Një autor i shekullit XVII shkruante se as palloi nuk kishte aq ngjyra sa xhubletat e grave të Kelmendit.
Studiuesit mendojnë se ngushtimi i paletës në dy shekujt e fundit lidhet me izolimin: kur përdorimi u kufizua vetëm në zonat e thella malore, u kufizuan edhe materialet dhe mundësitë.
Pse gati u zhduk — dhe arsyeja nuk është ajo që mendon
Xhubleta nuk u zhduk nga moda dhe as nga koha.
U zhduk nga kolektivizimi. Politikat e reja të sistemit socialist në vitet ’60 ndryshuan mënyrën e jetesës në male. Gratë duhej të punonin në kooperativat bujqësore — dhe xhubleta, e rëndë dhe e ndërlikuar, nuk ishte praktike për atë punë.
Njëkohësisht, shtetëzimi i bagëtive dhe i prodhimit solli mungesë të lëndës së parë: pa leshin e vet, familja nuk e bënte dot xhubletën e vet.
Brenda një ose dy brezash, zinxhiri i transmetimit nënë-bijë u këput.
UNESCO, 2022
Dosja u përgatit që nga viti 2019. Më 28 nëntor 2022, në mbledhjen e Komitetit Ndërqeveritar në Rabat të Marokut, xhubleta u regjistrua zyrtarisht në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Ka Nevojë për Mbrojtje Urgjente të UNESCO-s, me numër reference 01880.
Vini re dallimin: nuk është lista e zakonshme e trashëgimisë. Është lista e urgjencës — për elemente që rrezikojnë të zhduken.
UNESCO dha gjithashtu 91.092 dollarë ndihmë financiare për një program dyvjeçar mbrojtjeje (2023–2025): krijimin e një rrjeti mjeshtresh, ngritjen e një qendre trajnimi, blerjen e vegjeve dhe dokumentimin audioviziv.
Xhubleta nuk është e vetmja gjë që malet e ndërtuan dhe pastaj gati e humbën. Kullat e Dukagjinit ngriheshin si banesa dhe si gjykata njëkohësisht. Atë histori e kemi te Kullat e Dukagjinit — për anëtarët Arbër e lart.
A është vërtet 4.000 vjeçare?
Këtë do ta lexoni kudo. Duhet formuluar me kujdes.
Studiuesit e kanë lidhur formën e xhubletës me kulturat ilire dhe mesdhetare të lashta, dhe elementet e saj vlerësohen si shumë të vjetra. Por kjo është interpretim shkencor për prejardhjen e formës, jo dëshmi e një zinxhiri të pandërprerë 4.000-vjeçar.
Është më e ndershme — dhe njëlloj mbresëlënëse — të thuhet: një veshje me formë që studiuesit e lidhin me lashtësinë e thellë, e mbijetuar vetëm në trojet shqiptare.
Dhe një detaj për fund
Një nga fotografitë më të vjetra të një gruaje me xhubletë është e shekullit XIX dhe vjen nga studioja e Pjetër Marubit në Shkodër: një grua nga Gruda, e fotografuar në kohën kur xhubleta ishte ende veshje e përditshme.
Njëqind e pesëdhjetë vjet më vonë, po e mbrojmë me program të UNESCO-s.
Pyetja e javës
Në cilin vit u regjistrua xhubleta në listën e urgjencës së UNESCO-s?
Kuizi hapet të mërkurën 20:30. Dhjetë pyetje, pikë për secilën, dhe emri yt hyn në renditje.
Luaj falasPa kufi kuizesh nga 8,99 € në muaj.
Lexo më tej
- Gjysmë milioni fytyra: qyteti që u fotografua vetë për një shekullRilindja Kombëtare
- Pesëqind vjet larg dhe ende flasin shqipIllyriens
- Gjergj Elez AliaMite
