Fustani që zgjat tetë muaj punë dhe po zhduket

UNESCO e futi në listën e trashëgimisë në rrezik urgjent — dhe arsyeja pse pothuajse u zhduk është e papritur

Ka veshje që janë veshje. Dhe ka xhubleta.

Është një fund në formë kambane, me valë, që varet në supe me dy rripa. Ndërtohet me *13 deri 17 shirita dhe pesë copa shajaku* — leshi i punuar që i jep formën. Pjesa e pasme është ajo që i jep atë siluetë të zgjeruar që nuk e ka asnjë veshje tjetër ballkanike.

Etnografja Andromaqi Gjergji e ka shkruar qartë: kjo formë nuk ka paralele në asnjë pjesë tjetër të Ballkanit.

Emri vjen nga bleta

Etimologjia është nga ato që të ndalin.

Fjala “xhubleta” rrjedh nga proto-shqipja jú-(m)blit-ā, me kuptimin “bletë” — dhe kjo nga një formë ballkano-indoevropiane që do të thoshte “që ka mjaltë të mirë”.

Domethënë emri i veshjes më të vjetër që kemi është fjalë e trashëguar nga një gjuhë që s’ekziston më.

Ngjyrat që humbën

Sot xhubleta njihet si e zezë. E bardha përdoret për vajzat e pamartuara, e zeza për gratë e martuara.

Por nuk ka qenë gjithnjë kështu. Një autor i shekullit XVII shkruante se *as palloi nuk kishte aq ngjyra* sa xhubletat e grave të Kelmendit.

Studiuesit mendojnë se ngushtimi i paletës në dy shekujt e fundit lidhet me izolimin: kur përdorimi u kufizua vetëm në zonat e thella malore, u kufizuan edhe materialet dhe mundësitë.

Pse gati u zhduk — dhe arsyeja nuk është ajo që mendon

Xhubleta nuk u zhduk nga moda dhe as nga koha.

U zhduk nga *kolektivizimi*. Politikat e reja të sistemit socialist në vitet ’60 ndryshuan mënyrën e jetesës në male. Gratë duhej të punonin në kooperativat bujqësore — dhe xhubleta, e rëndë dhe e ndërlikuar, nuk ishte praktike për atë punë.

Njëkohësisht, shtetëzimi i bagëtive dhe i prodhimit solli mungesë të lëndës së parë: pa leshin e vet, familja nuk e bënte dot xhubletën e vet.

Brenda një ose dy brezash, zinxhiri i transmetimit nënë-bijë u këput.

UNESCO, 2022

Dosja u përgatit që nga viti 2019. Më *28 nëntor 2022, në mbledhjen e Komitetit Ndërqeveritar në Rabat të Marokut, xhubleta u regjistrua zyrtarisht në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Ka Nevojë për Mbrojtje Urgjente* të UNESCO-s, me numër reference 01880.

Vini re dallimin: nuk është lista e zakonshme e trashëgimisë. Është lista e *urgjencës* — për elemente që rrezikojnë të zhduken.

UNESCO dha gjithashtu *91.092 dollarë* ndihmë financiare për një program dyvjeçar mbrojtjeje (2023–2025): krijimin e një rrjeti mjeshtresh, ngritjen e një qendre trajnimi, blerjen e vegjeve dhe dokumentimin audioviziv.

Xhubleta nuk është e vetmja gjë që malet e ndërtuan dhe pastaj gati e humbën. Kullat e Dukagjinit ngriheshin si banesa dhe si gjykata njëkohësisht.Atë histori e kemi te Kullat e Dukagjinit — për anëtarët Arbër e lart.

A është vërtet 4.000 vjeçare?

Këtë do ta lexoni kudo. Duhet formuluar me kujdes.

Studiuesit e kanë lidhur formën e xhubletës me kulturat ilire dhe mesdhetare të lashta, dhe elementet e saj vlerësohen si shumë të vjetra. Por kjo është *interpretim shkencor për prejardhjen e formës*, jo dëshmi e një zinxhiri të pandërprerë 4.000-vjeçar.

Është më e ndershme — dhe njëlloj mbresëlënëse — të thuhet: një veshje me formë që studiuesit e lidhin me lashtësinë e thellë, e mbijetuar vetëm në trojet shqiptare.

Dhe një detaj për fund

Një nga fotografitë më të vjetra të një gruaje me xhubletë është e shekullit XIX dhe vjen nga studioja e Pjetër Marubit në Shkodër: një grua nga Gruda, e fotografuar në kohën kur xhubleta ishte ende veshje e përditshme.

Njëqind e pesëdhjetë vjet më vonë, po e mbrojmë me program të UNESCO-s.