Shkolla ku vajzat mësuan shqip për herë të parë

15 tetor 1891, Korçë — dhe kisha kundërshtoi aq fort sa refuzoi të varroste një djalë

Në nëntor 1884, në malet në jugperëndim të Ohrit, një mësues i ri u rrëmbye nga banditë. E mbajtën peng gjashtë muaj.

Quhej *Gjerasim Qiriazi*. Përvojën e shkroi më vonë në një libër që u botua në Londër më 1902 me titullin “Captured by Brigands”.

Kur doli i gjallë, bëri diçka që askush nuk e priste: hapi një shkollë për vajza.

Familja nga Manastiri

Qiriazët ishin familje protestante nga Manastiri. Gjerasimi (1858–1894) kishte punuar me shoqëritë biblike britanike; motrat e tij ishin *Sevasti (1871–1949) dhe Parashqevi*.

Sevastia bëri diçka të pazakontë për një vajzë shqiptare të asaj kohe: studioi në Kolegjin Amerikan për Vajza në Stamboll — ku hyri me ndihmën e Naim Frashërit — dhe u diplomua në qershor 1891. Ishte *gruaja e parë shqiptare* që mbaroi atë institucion.

Sapo u kthye, familja vuri në zbatim planin.

15 tetori 1891

Në Korçë kishte hapur më 1887 shkolla e parë shqipe e njohur zyrtarisht — por për djem. Vajzat mbeteshin jashtë.

Më *15 tetor 1891 u hap Shkolla e Vashave*: shkolla e parë shqipe për vajza. Autorizimin osman e siguruan me ndihmën e Naim Frashërit. Drejtuese ishte Sevastia. Parashqevia, ende fëmijë, filloi të ndihmonte në mësimdhënie shumë e re.

Verën tjetër shkolla u zhvendos në një godinë më të madhe — nxënëset ishin shtuar.

Kundërshtimi

Hierarkia ortodokse greke e luftoi shkollën me egërsi që nga dita e parë. Arsyeja ishte e qartë: një vajzë që mëson të lexojë shqip, nesër nuk e pranon greqishten si gjuhë të vetme të fesë e të kulturës.

Kundërshtimi arriti deri aty sa *refuzuan të varrosnin djalin e njërit prej mbështetësve* të shkollës.

Edhe familja Qiriazi u sulmua për besimin e vet protestant — një debat që vazhdon të rihapet edhe sot në literaturën shqiptare.

Çfarë u bënë ato vajza

Parashqevi Qiriazi u bë një nga gratë më të rëndësishme të Rilindjes:

– *Sekretare e komisionit* në Kongresin e Manastirit, 1908 — e vetmja grua në atë sallë.

– Studime pasuniversitare në SHBA (Oberlin College).

– Botuese e revistës *”Ylli i Mëngjesit”* në Boston, 1917–1920.

– *Delegate në Konferencën e Paqes në Paris.*

– Vdiq në Tiranë më 1970.

Sevastia vazhdoi punën arsimore derisa më 1914, me hyrjen e forcave greke në Korçë, familja u detyrua të largohej dhe shkolla u mbyll. Bashkë me bashkëshortin, publicistin Kristo Dako, emigroi në SHBA. Vdiq në gusht 1949, e rraskapitur nga vitet e vështira dhe humbja e një djali.

Më 1962 regjimi i njohu zyrtarisht kontributet e familjes; Sevastia dhe Parashqevia u nderuan me titullin “Mësuese e Popullit”.

Ato vajza mësuan të lexonin shqip në një kohë kur vetë fjala shqip ishte e ndaluar në shkolla. Njeriu që i dha shqipes fjalorin dhe programin e saj kombëtar shkruante në Stamboll.Atë histori e kemi te Sami Frashëri — për anëtarët Kastriot e lart.

Detaj për saktësi

Për vitin e lindjes së Parashqevisë burimet japin dy data: *1880 (sipas Robert Elsie-t) dhe 27 maj 1886* (sipas burimeve të tjera). Nëse e citoni, jepni të dyja ose shmangeni vitin.

Pse ka rëndësi

Sepse ishte hapi që bëri të mundur çdo hap tjetër. Një popull ku vajzat nuk shkruajnë gjuhën e vet, nuk e ka gjuhën të sigurt as për një brez.

Në tetor 1891, tre vëllezër e motra në Korçë hapën një derë. Shtatëmbëdhjetë vjet më vonë, njëra prej atyre vajzave ishte ulur në tavolinën ku u vendos alfabeti i shqipes.