Vendi i vetëm në Evropë me më shumë hebrenj në fund të luftës se në fillim

Fshatrat konkurronin me njëri-tjetrin se kush do t’i fshihte të huajt

Para Luftës së Dytë Botërore, në Shqipëri jetonin rreth *dyqind hebrenj*. Popullsia e vendit ishte rreth 803.000 veta.

Pas ardhjes së Hitlerit në pushtet më 1933, filluan të vinin refugjatë: nga Gjermania, Austria, Serbia, Greqia, Jugosllavia. Vlerësimet e Yad Vashem flasin për *600 deri në 1.800* hebrenj që hynë në Shqipëri.

Në fund të luftës, pothuajse të gjithë ishin gjallë.

Çfarë e bëri të mundur

Fjala është besa.

Besa nuk është mikpritje në kuptimin e zakonshëm. Është detyrim: kur i jep fjalën dikujt, jeta e tij bëhet përgjegjësia jote. Nëse dikush kërkon strehë në shtëpinë tënde, ti përgjigjesh me kokën tënde dhe të familjes.

Kjo do të thoshte se fshehja e një të huaji nuk ishte akt trimërie individuale — ishte detyrë e njohur nga i gjithë komuniteti. Dhe kur gjermanët kërkonin, askush nuk fliste.

Sipas dëshmive të mbledhura, në disa raste familje të ndryshme grindeshin mes tyre për të drejtën t’i strehonin refugjatët. Nderi ishte t’i kishe në shtëpi, jo t’i shmangje.

Kush ishin shpëtuesit

Shumica dërrmuese ishin myslimanë. Kishte edhe katolikë e ortodoksë. Nuk ishte akt i një grupi fetar — ishte kod shoqëror i përbashkët.

Një nga rastet më të njohura është ai i *Ali Sheqer Pashkajt*. I biri, Enver Alia Sheqeri, kur e pyetën pse i ati rrezikoi jetën e vet dhe të gjithë fshatit për një të panjohur, u përgjigj thjesht: babai im ishte mysliman i devotshëm dhe besonte se të shpëtosh një jetë do të thotë të fitosh parajsën.

Numrat e Yad Vashem

Instituti Yad Vashem në Jerusalem nderon me titullin “I Drejtë ndër Kombet” ata jo-hebrenj që rrezikuan jetën për të shpëtuar hebrenj.

Numri i shqiptarëve të nderuar është rritur me kalimin e viteve, sepse rastet u dokumentuan një nga një:

– *63* në vitin 2009

– *68–69* në vitet 2011–2015

– *rreth 75* sipas raportimeve më të vona

Kjo rritje tregon diçka: numri real i shpëtuesve është shumë më i madh se lista. Shumë familje nuk u regjistruan kurrë, sepse për ta nuk kishte qenë hero — kishte qenë detyrë.

Pse u mësua vonë

Për dekada, kjo histori mbeti e panjohur jashtë vendit. Shqipëria komuniste ishte e mbyllur dhe nuk kishte marrëdhënie me Izraelin. Dosjet u hapën vetëm pas vitit 1990.

Fotografi amerikan *Norman Gershman kaloi katër vjet duke fotografuar shpëtuesit dhe familjet e tyre. Nga ajo punë lindi ekspozita e Yad Vashem “BESA: A Code of Honor — Muslim Albanians Who Rescued Jews During the Holocaust”*, me 17 portrete.

Ekspozita u hap në Yad Vashem më 1 nëntor 2007. Pastaj udhëtoi:

– *Selia e OKB-së, Nju-Jork* — 27 janar 2008, Dita Ndërkombëtare e Përkujtimit të Holokaustit;

– *Muzeu i Ramles*, në versionin arabisht-hebraisht, 2009;

– *Dhoma e Komuneve, Londër* — janar 2011;

– *Muzeu i Holokaustit, Melburn* — 2015.

Fytyra malësorësh shqiptarë, të varura në murin e parlamentit britanik.

E njëjta luftë la edhe një plagë që flitet shumë më pak. Në jug, mes vitit 1944 dhe 1945, një popullsi e tërë u zhduk nga harta e shtëpive të veta.Atë histori e kemi te Çamëria, 1944–45 — për anëtarët Elite e lart.

Pse duhet treguar saktë

Kjo histori keqpërdoret shpesh me ekzagjerime. Nuk ka nevojë për to — e vërteta e verifikuar është mjaft e fortë:

Një vend i vogël, i varfër, i pushtuar, ku pothuajse çdo hebre në territorin e tij mbijetoi. Jo për shkak të një ligji apo urdhri qeveritar. Për shkak të një kodi që njerëzit e zbatonin sepse përndryshe nuk do të mund t’i shihnin sytë fqinjit.