Njëzet mijë veta mbi një anije sheqeri

8 gusht 1991: zbarkimi më i madh detar në historinë moderne të Italisë

Më 7 gusht 1991, në portin e Durrësit, po shkarkohej sheqer. Anija quhej Vlora dhe po kthehej nga Kuba me rreth dhjetë mijë tonë ngarkesë.

Ishte anije mallrash, jo pasagjerësh: 147 metra e gjatë, ndërtuar në kantieret e Ankonës më 1960 me emrin Ilice, e blerë nga pala shqiptare më 1961 dhe e riemërtuar Vlora.

Brenda njëzet e katër orëve, mbi të do të ngjiteshin rreth njëzet mijë njerëz.

Si nisi

Turma që kishte mbushur portin nuk priste më. Një grup i vogël hipi i pari dhe e detyroi kapitenin, Halim Milaqin, ta nisë anijen drejt Italisë. Motorët ishin në gjendje të keqe. Karburanti ishte i pakët. Anija ishte e mbingarkuar në një mënyrë që çdo rregull detar do ta quante fatale.

Njerëzit ishin kudo: në kuvertë, mbi kontejnerë, mbi shkallë, të varur në litarë dhe direkë.

Refuzimi te Brindizi

Anija u përpoq të ankorohej fillimisht në Brindizi. E refuzuan. Nënprefekti i qytetit, i njoftuar nga peshkatarët për numrin e njerëzve në bord, e kuptoi se qyteti nuk përballonte dhe urdhëroi që Vlora të drejtohej për në Bari.

Mëngjesin e 8 gushtit, anija hyri në portin e Barit duke forcuar bllokadën e motovedetave. Shumë njerëz u hodhën në det para se anija të ankorohej.

E ankoruan te moli i qymyrit — skela më e largët e mundshme nga qyteti.

Stadiumi

Ata që zbritën u mblodhën në stadiumin “Della Vittoria”. Pa shërbime higjienike të mjaftueshme, në vapën e gushtit. Ushqimin dhe ujin ua hidhnin me helikopterë nga lart.

Në ato ditë u ndez një përplasje e ashpër brenda vetë shtetit italian: kryebashkiaku i Barit, *Enrico Dalfino*, kërkonte trajtim njerëzor dhe u përplas publikisht me presidentin Cossiga. Dalfino mbeti në kujtesë si njeriu që këmbënguli se ata në stadium ishin njerëz, jo problem rendi.

Brenda pak ditësh, shumica u riatdhesuan.

Sa ishin vërtet?

Këtu duhet ndershmëri, sepse shifra përsëritet pa u kontrolluar.

Numri që përdoret gjerësisht — edhe nga mediat italiane — është *rreth 20.000*. Por raporti i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, i 27 janarit 1992, flet për rreth 10.000 shtetas shqiptarë që hynë atë ditë në portin e Barit me disa anije, plus rreth 1.000 në Otranto.

Pra: 20.000 është vlerësimi i përhapur; 10.000 është shifra në një dokument zyrtar ndërkombëtar. E vërteta ndodhet diku brenda këtij intervali, dhe askush nuk i numëroi njerëzit një nga një atë mëngjes.

Fotografitë

Pamjet e asaj dite i bëri fotografi *Luca Turi* për agjencinë ANSA. Ato janë ndër fotografitë më të njohura të historisë bashkëkohore evropiane.

Dhe kanë pasur një jetë të dytë të çuditshme: prej vitesh qarkullojnë në rrjete sociale të etiketuara gabimisht si “evropianë që ikin nga Lufta e Dytë Botërore”. Disa organizata verifikimi faktesh janë detyruar t’i përgënjeshtrojnë disa herë.

Njerëzit e panjohur në ato foto janë prindërit dhe gjyshërit tanë, jo figurantë të një lufte tjetër.

Largimi i vitit 1991 nuk nisi atë verë. Dy vjet më parë, në veri, një grevë minatorësh tregoi se sistemi kishte nisur të çahej.Atë histori e kemi te Trepça, 1989 — për anëtarët Kastriot e lart.

Filmi

Historia ka edhe dokumentarin e vet: *”La nave dolce”* (“Anija e ëmbël”), i regjisorit Daniele Vicari, 2012 — titulli i vjen nga ngarkesa e sheqerit. Është ndërtuar me pamje arkivore të asaj dite dhe me dëshmi të njerëzve që ishin në bord.

Çfarë mbeti

Anija Vlora u nxor nga shërbimi dhe u prish në gjysmën e dytë të viteve ’90. Metali u shkri.

Njerëzit mbetën. Disa u kthyen dhe provuan sërish. Disa ndërtuan jetë të tëra në Itali. Sot komuniteti shqiptar është një nga më të mëdhenjtë e integruar atje — dhe fillimi i tij publik, momenti kur Evropa e pa Shqipërinë për herë të parë pas dyzet e pesë vjetësh izolimi, ishte një anije sheqeri e mbingarkuar deri në pamundësi.