Vota që zgjodhi një alfabet

Nëntor 1908: shqiptarët u mblodhën për të vendosur me çfarë shkronjash do të shkruanin

Përpara vitit 1908, shqipja shkruhej me të paktën gjashtë alfabete të ndryshme.

Katolikët e veriut shkruanin me latine. Ortodoksët e jugut shpesh me greke. Myslimanët me arabe. Pastaj kishte alfabetin e Stambollit, alfabetin e Elbasanit, alfabetin e Todhrit, e të tjera.

Kjo do të thoshte se dy shqiptarë të shkolluar mund të mos e lexonin dot njëri-tjetrin.

Manastiri, nëntor 1908

Nga *14 deri më 22 nëntor 1908*, në qytetin e Manastirit — sot Bitola — u mbajt një kongres për ta zgjidhur këtë. U zhvillua pranë shoqërisë “Bashkimi”, në shtëpinë e Fehim Zavalanit.

Sa vetë ishin? Këtu duhet saktësi, sepse shifrat ndryshojnë. Burimet shkencore flasin për rreth *50 pjesëmarrës, prej të cilëve 32 me të drejtë vote*, që përfaqësonin 26 qytete, klube e shoqata. Në shtypin popullor shqiptar hasni shpesh shifrën 150 — ajo i referohet numrit të përgjithshëm të njerëzve të përfshirë, jo delegatëve me votë.

Vinin nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia — dhe nga diaspora: Rumani, Itali, Egjipt, Bullgari, Amerikë.

Kush ishte aty

– *Mid’hat Frashëri* — kryetar i kongresit, bir i Abdyl Frashërit.

– *Gjergj Fishta* — kryetar i komisionit të alfabetit. Kumtesa e tij i preku aq shumë pjesëmarrësit sa, sipas dëshmive, një hoxhë vrapoi ta përqafonte para të gjithëve.

– *Luigj Gurakuqi, Gjergj Qiriazi, Grigor Cilka* — nënkryetarë.

– *Ndre Mjeda, Shahin Kolonja, Sotir Peci, Bajo Topulli, Nyz’het Vrioni* — delegatë.

– *Parashqevi Qiriazi — sekretare e komisionit, dhe gruaja e vetme* në kongres. Ishte mësuese e shkollës së vajzave në Korçë.

Në një sallë mblidheshin myslimanë, katolikë, ortodoksë e protestantë. Kjo në vetvete ishte deklaratë politike.

Vendimi

Kongresi vendosi me votë unanime të linte mënjanë alfabetin e Stambollit dhe shqipja të shkruhej me *alfabet latin me 36 shkronja*.

Ky është, në thelb, alfabeti që përdorim sot. Shkronjat me të cilat e lexon këtë faqe u vendosën në atë sallë.

U vendos gjithashtu ngritja e një shtypshkronje shqipe në Manastir, nën drejtimin e Gjergj Qiriazit, dhe mbajtja e një kongresi të dytë pas dy vjetësh.

Pse ishte akt politik, jo gjuhësor

Në tavolinë kishin tri mundësi: latin, grek, arab. Secila nga këto nuk ishte thjesht shkrim — ishte përkatësi.

Alfabeti arab do të thoshte të mbeteshe brenda botës osmane. Greku do të thoshte orbita e Patrikanës. Latini do të thoshte Perëndim.

Shqiptarët zgjodhën latinin *njëzet vjet para se vetë Turqia* ta bënte të njëjtin ndryshim, më 1928.

Perandoria e kuptoi menjëherë se çfarë kishte ndodhur. Reagimi zyrtar osman dhe ai i kishës greke ishte i ashpër: një popull që vendos vetë se si shkruhet, ka vendosur tashmë se kujt i përket.

Alfabeti latin fitoi më 1908, por nuk ishte i vetmi që provuan shqiptarët. Elbasani kishte shpikur alfabetin e vet, të përdorur për një dorëshkrim të vetëm.Atë histori e kemi te Alfabeti i Elbasanit — për anëtarët Kastriot e lart.

Dita e Alfabetit

Data 22 nëntor mbahet sot si Dita e Alfabetit të Gjuhës Shqipe — festë kombëtare edhe për shqiptarët e Maqedonisë së Veriut.

Në Bitola funksionon Muzeu i Alfabetit të Gjuhës Shqipe, ku ruhen rreth 56 fotografi të pjesëmarrësve dhe mbi 230 dokumente.

Katër vjet pas atij nëntori u shpall pavarësia. Rendi nuk ishte i rastësishëm: *së pari u bashkuan shkronjat, pastaj shteti.*