Artikujt Koha Komunizmit Falas
Gruaja që nuk u pendua
Shkrimtarja e parë shqiptare u gjykua në një kinema, me shami zie për vëllezërit e pushkatuar
Në vitin 1946, në një kinema të Tiranës, u mbajt një gjyq. Nuk ishte sallë gjyqi — ishte kinema, sepse turma që duhej të shihte ishte më e madhe se çdo sallë. Jashtë, altoparlantët e transmetonin zërin për ata që nuk kishin hyrë dot brenda.
Në bankën e të akuzuarve rrinte një grua njëzetenëntë vjeç, me shami zie. Zia ishte për dy vëllezërit e saj, të pushkatuar disa muaj më parë.
Ajo quhej Musine Kokalari.
Vajza që lexonte
Kishte lindur më 10 shkurt 1917 në Adana të Turqisë, ku i ati kishte punuar pasi kishte studiuar drejtësi në Stamboll. Familja u kthye në Gjirokastër më 1920.
U rrit mes librash, gramafonit dhe përrallave. Studimet e mesme i bëri në Tiranë, në institutin “Motrat Qiriazi” dhe në liceun “Nana Mbretneshë”, deri më 1937.
Pastaj shkoi në Romë. Studioi letërsi në Universitetin “La Sapienza” dhe u diplomua më 1941 me nota maksimale.
Shkrimtarja e parë
Në vitin 1941 botoi “Siç më thotë nënua plakë” — përmbledhja e parë e një gruaje shkrimtare në Shqipëri. Pasuan “Sa u tund jeta” dhe “Rreth vatrës” (1944).
Puna e saj nuk ishte thjesht letërsi. Ishte etnografi: mblodhi mbi një mijë përralla popullore shqiptare dhe arbëreshe dhe studioi thellë të folmen toske. Shkroi për jetën e grave në Gjirokastër ashtu siç ishte, jo siç duhej të tregohej.
Politika që ia mori jetën
Në vitet 1943–1944 ishte një nga themelueset e Partisë Socialdemokrate dhe pranë gazetës “Zëri i Lirisë”. Kërkonte një Shqipëri demokratike, pluraliste — jo mbretëri, jo diktaturë.
Në nëntor 1944 dy vëllezërit e saj, Mumtazi dhe Vesimi, u ekzekutuan. Familja kishte edhe shtypshkronjë, çka e bënte edhe më të rrezikshme në sytë e regjimit.
Ajo u arrestua.
Fjalët në kinema
Gjatë gjyqit publik të vitit 1946, e pyetën për bindjet e saj. Përgjigjja e saj hyri në histori: tha se e donte vendin e vet edhe pse nuk ishte komuniste, dhe se të mendosh ndryshe nuk është krim.
Nuk u pendua. Nuk kërkoi falje. Nuk denoncoi askënd.
E dënuan me rreth njëzet vjet burg.
Tridhjetë e shtatë vjet
Kaloi afër tetëmbëdhjetë vjet në burgun e Burrelit. Pastaj e internuan në Rrëshen.
Aty, gruaja me doktoraturë nga Roma, autorja e librave të parë të një gruaje shqiptare, punoi si fshirëse rrugësh. Nën mbikëqyrje. E ndaluar të shkruante. E ndaluar të botonte.
Vdiq më 13 gusht 1983 në Rrëshen, në varfëri të skajshme, nga kanceri.
Nga arrestimi deri te vdekja: rreth tridhjetë e shtatë vjet persekutim. (Burimet ndryshojnë në ndarjen burg/internim — disa flasin për 22 vjet internimi; shifra totale e persekutimit është ajo që qëndron.)
Ajo që mbeti
Musine nuk pushoi së shkruari. Shkroi fshehurazi, në internim, për vite me radhë. Në vitin 2022, arkivat shtetërore morën 3.112 faqe të shkrimeve të saj.
Më 1993 u nderua pas vdekjes me titullin “Martire e Demokracisë”. Shtëpia e saj në Gjirokastër është kthyer në qendër memoriale, ku ruhen objekte personale, fotografi e dorëshkrime — përfshirë pajën që e qëndisi vetë dhe nuk e veshi kurrë.
Gjyqi i saj ishte fillimi, jo fundi. Sistemi që e dënoi ndërtoi një rrjet kampesh dhe dosjesh që mbeti i mbyllur deri pas vitit 1990. Atë histori e kemi te Spaçi dhe Sigurimi — për anëtarët Elite e lart.
Pse duhet ta dini këtë histori
Sepse është historia e një zgjedhjeje. Musine Kokalari mund të pendohej. Në atë kinemë, një fjalë do të mjaftonte.
Ajo zgjodhi të mos e thoshte. Dhe pagoi për këtë tridhjetë e shtatë vjet.
Pyetja e javës
Në cilin vit u mbajt gjyqi publik ndaj Musine Kokalarit?
Kuizi hapet të mërkurën 20:30. Dhjetë pyetje, pikë për secilën, dhe emri yt hyn në renditje.
Luaj falasPa kufi kuizesh nga 8,99 € në muaj.
Lexo më tej
- Nxënësit që nuk spiunuan.Koha Komunizmit
- Vullnetarët nga Shqipëria në UÇK Vetëm anëtarëKosova 1999
- Shkolla ku vajzat mësuan shqip për herë të parëRilindja Kombëtare
