Gruaja që nuk u pendua
Koha Komunizmit10 shtator 2026 3 min lexim
Kjo epokë ende s'ka sponsor. Bëhu sponsori i epokës "Koha Komunizmit"
Musine Kokalari, shkrimtarja e parë shqiptare, u dënua në një gjyq publik më 1946 dhe kaloi pothuajse katër dekada në burg e internim.
Shkrimtarja e parë shqiptare u gjykua në një kinema, me shami zie për vëllezërit e pushkatuar
Në vitin 1946, në një kinema të Tiranës, u mbajt një gjyq. Nuk ishte sallë gjyqi — ishte kinema, sepse turma që duhej të shihte ishte më e madhe se çdo sallë. Jashtë, altoparlantët e transmetonin zërin për ata që nuk kishin hyrë dot brenda.
Në bankën e të akuzuarve rrinte një grua njëzetenëntë vjeç, me shami zie. Zia ishte për dy vëllezërit e saj, të pushkatuar disa muaj më parë.
Ajo quhej Musine Kokalari.
Vajza që lexonte
Kishte lindur më 10 shkurt 1917 në Adana të Turqisë, ku i ati kishte punuar pasi kishte studiuar drejtësi në Stamboll. Familja u kthye në Gjirokastër më 1920.
U rrit mes librash, gramafonit dhe përrallave. Studimet e mesme i bëri në Tiranë, në institutin “Motrat Qiriazi” dhe në liceun “Nana Mbretneshë”, deri më 1937.
Pastaj shkoi në Romë. Studioi letërsi në Universitetin “La Sapienza” dhe u diplomua më 1941 me nota maksimale.
Shkrimtarja e parë
Në vitin 1941 botoi “Siç më thotë nënua plakë” — përmbledhja e parë e një gruaje shkrimtare në Shqipëri. Pasuan “Sa u tund jeta” dhe “Rreth vatrës” (1944).
Puna e saj nuk ishte thjesht letërsi. Ishte etnografi: mblodhi mbi një mijë përralla popullore shqiptare dhe arbëreshe dhe studioi thellë të folmen toske. Shkroi për jetën e grave në Gjirokastër ashtu siç ishte, jo siç duhej të tregohej.
Politika që ia mori jetën
Në vitet 1943–1944 ishte një nga themelueset e Partisë Socialdemokrate dhe pranë gazetës “Zëri i Lirisë”. Kërkonte një Shqipëri demokratike, pluraliste — jo mbretëri, jo diktaturë.
Në nëntor 1944 dy vëllezërit e saj, Mumtazi dhe Vesimi, u ekzekutuan. Familja kishte edhe shtypshkronjë, çka e bënte edhe më të rrezikshme në sytë e regjimit.
Ajo u arrestua.
Fjalët në kinema
Gjatë gjyqit publik të vitit 1946, e pyetën për bindjet e saj. Përgjigjja e saj hyri në histori: tha se e donte vendin e vet edhe pse nuk ishte komuniste, dhe se të mendosh ndryshe nuk është krim.
Nuk u pendua. Nuk kërkoi falje. Nuk denoncoi askënd.
E dënuan me rreth njëzet vjet burg.
Tridhjetë e shtatë vjet
Kaloi afër tetëmbëdhjetë vjet në burgun e Burrelit. Pastaj e internuan në Rrëshen.
Aty, gruaja me doktoraturë nga Roma, autorja e librave të parë të një gruaje shqiptare, punoi si fshirëse rrugësh. Nën mbikëqyrje. E ndaluar të shkruante. E ndaluar të botonte.
Vdiq më 13 gusht 1983 në Rrëshen, në varfëri të skajshme, nga kanceri.
Nga arrestimi deri te vdekja: *rreth tridhjetë e shtatë vjet persekutim.* (Burimet ndryshojnë në ndarjen burg/internim — disa flasin për 22 vjet internimi; shifra totale e persekutimit është ajo që qëndron.)
Ajo që mbeti
Musine nuk pushoi së shkruari. Shkroi fshehurazi, në internim, për vite me radhë. Në vitin 2022, arkivat shtetërore morën *3.112 faqe* të shkrimeve të saj.
Më 1993 u nderua pas vdekjes me titullin “Martire e Demokracisë”. Shtëpia e saj në Gjirokastër është kthyer në qendër memoriale, ku ruhen objekte personale, fotografi e dorëshkrime — përfshirë pajën që e qëndisi vetë dhe nuk e veshi kurrë.
Gjyqi i saj ishte fillimi, jo fundi. Sistemi që e dënoi ndërtoi një rrjet kampesh dhe dosjesh që mbeti i mbyllur deri pas vitit 1990.Atë histori e kemi te Spaçi dhe Sigurimi — për anëtarët Elite e lart.
Pse duhet ta dini këtë histori
Sepse është historia e një zgjedhjeje. Musine Kokalari mund të pendohej. Në atë kinemë, një fjalë do të mjaftonte.
Ajo zgjodhi të mos e thoshte. Dhe pagoi për këtë tridhjetë e shtatë vjet.
