Aktori më i madh i skenës gjermane, që s’e pranuan për shkak të theksit

E refuzuan në Burgtheater sepse fliste me theks — dhe u bë ylli më i ndritur i teatrit evropian

Në sezonin 1899/1900, në Burgtheater të Vjenës — teatrin kombëtar të perandorisë — një djalosh njëzetvjeçar luante role pa fjalë. Jo sepse nuk dinte të luante. Sepse e kishin refuzuar për rolet me tekst: fliste gjermanisht me theks të fortë italian.

Ai djalosh quhej Aleksandër Moisiu. Tridhjetë vjet më vonë do të ishte aktori më i famshëm i gjuhës gjermane në botë.

Fëmijëria mes tri vendeve

Lindi më 2 prill 1879 në Trieste, atëherë port i Austro-Hungarisë. I ati, Kostandin Moisiu, ishte tregtar shqiptar. Fëmijëria i kaloi mes Triestes, Durrësit dhe Grazit — një fëmijëri me tri gjuhë dhe asnjë vend të vetin.

Ky është edhe çelësi i gjithë historisë: theksi që e pengoi në fillim ishte thjesht gjurma e një jete pa rrënjë të vetme.

Njeriu që e vuri re

Në atë sezon të parë, në një shfaqje të “Tartufit” të Molierit, luante rolin kryesor Josef Kainz — aktori më i madh austriak i kohës. Kainz e vuri re djaloshin me role pa fjalë dhe filloi ta mbështeste.

Pas kësaj, gjithçka ndryshoi shpejt: më 1901 shkoi te Teatri i Ri Gjerman në Pragë; më 1903 hyri në trupën e Deutsches Theater në Berlin. Aty e mori nën krah *Max Reinhardt* — regjisori më me ndikim i teatrit evropian të asaj kohe.

Moisiu u bë aktori i tij kryesor.

Njëmijë e katërqind herë i njëjti rol

Roli që e bëri legjendë ishte Fedja, te “Kufoma e gjallë” e Tolstoit. E luajti *mbi 1.400 herë*.

Provo ta mendosh: i njëjti tekst, i njëjti personazh, katërmbëdhjetëqind mbrëmje, në qytete e vende të ndryshme, para publikash që vinin posaçërisht për të.

Turne pas turneje — Berlin, Vjenë, Pragë, Nju-Jork, Rusi. Në turneun rus të vitit 1911, si Edipi, e vlerësoi publikisht edhe Lunaçarski.

Zëri që ka mbetur

Ka një gjë që pak njerëz e dinë: *zërin e tij e kemi ende.*

Në shkurt 1928, Moisiu regjistroi për kompaninë Columbia disa recitime, mes tyre “Der Erlkönig” të Gëtes dhe “Princesha mbi bizele”. Këto regjistrime janë të katalogizuara në bazën e të dhënave DAHR të Universitetit të Kalifornisë dhe disa mund të dëgjohen online.

Domethënë: mund të dëgjosh sot si e recitonte Gëten një shqiptar në vitin 1928, në kulmin e famës së tij.

Miti që e shoqëroi

Në Gjermaninë e viteve ’20 e ’30 përhapej gjerësisht bindja se Moisiu ishte hebre — thjesht sepse mbiemri “Moissi” tingëllonte si “Moses”. Ishte i krishterë. Por keqkuptimi u përdor kundër tij nga qarqe antisemite të kohës.

Është një detaj i vogël me kuptim të madh: shqiptarin e refuzuan si të huaj kudo, dhe secili e klasifikoi sipas frikës së vet.

Moisiu nuk ishte i vetmi shqiptar që bota e njohu me emër tjetër. Edhe gruaja më e njohur shqiptare e shekullit XX u lind në një familje që fliste shqip në shtëpi.Atë histori e kemi te Nënë Tereza, ana shqiptare — për anëtarët Arbër e lart.

Familja që vazhdon

Moisiu vdiq më 22 mars 1935 në Vjenë, 55 vjeç.

Trashëgimia e tij familjare është e jashtëzakonshme: nipër të tij janë miliarderi dhe filantropi *Nicolas Berggruen dhe historiani i artit Olivier Berggruen; stërnip i tij është aktori gjerman Gedeon Burkhard*. Nga e njëjta familje vjen edhe gjenerali Spiro Moisiu, komandant i Ushtrisë Nacionalçlirimtare, dhe Alfred Moisiu, president i Shqipërisë.

Ku qëndron sot emri i tij

Rrugë me emrin e tij ka në Berlin, Vjenë dhe Salzburg. Në Vjenë iu ngrit një monument më 2005. Në Durrës, teatri qytetit mban emrin e tij.

Në literaturën ndërkombëtare do ta gjeni të përshkruar si “aktor austriak me origjinë shqiptare”. Kjo është e saktë dhe nuk duhet fshehur. Ai punoi në gjermanisht, jetoi në Vjenë e Berlin, dhe atje e ka lavdinë.

Por historia e tij mbetet e jona për një arsye të thjeshtë: fëmija që e refuzuan për theksin ishte biri i një tregtari shqiptar — dhe pikërisht ai theks, ajo ndryshueshmëri, ai udhëtim pa vend të vetin, e bënë aktorin që u bë.