Republika që zgjati katër vjet dhe pati monedhën e vet

Një kolonel francez, katërmbëdhjetë korçarë dhe një protokoll i dhjetorit 1916

Në vitin 1916 Shqipëria praktikisht nuk ekzistonte si shtet. Territori ishte i copëtuar mes ushtrive të huaja: austro-hungarezë në veri, italianë në jug-perëndim, grekë e bullgarë në pjesë të tjera. Lufta e Parë Botërore e kishte shndërruar vendin katërvjeçar në një hartë ushtarake.

Dhe pikërisht në atë kaos, në Korçë, lindi diçka që askush nuk e priste: një njësi autonome shqiptare, me institucionet e veta.

Protokolli i 10 dhjetorit 1916

Në vjeshtë të vitit 1916, forcat franceze të Armatës së Orientit hynë në Korçë. Situata ishte e ndërlikuar: francezët në fillim mbështetën forcat greke venizeliste, gjë që i ktheu banorët kundër tyre, me çeta të armatosura që u rezistuan.

Komanda franceze e kuptoi se pa vendasit nuk bëhej punë dhe hyri në bisedime me udhëheqësit shqiptarë.

Rezultati u firmos më *10 dhjetor 1916: një protokoll mes kolonelit francez Henri Descoins dhe katërmbëdhjetë përfaqësuesve* të Korçës, i cili shpalli Krahinën Autonome Shqiptare të Korçës nën mbrojtjen ushtarake të ushtrisë franceze.

Sipas dëshmisë së kohës, atë ditë u ngrit flamuri i Skënderbeut, i lidhur me ngjyrat e Francës.

Çfarë kishte ky “shtet”

Jo shumë, po të matet me standarde moderne. Por mjaft për të bërë përshtypje:

– *Dy gjuhë zyrtare:* shqip dhe frëngjisht.

– *Shkolla shqipe* — vend i shkollave greke që funksiononin më parë.

– *Monedhë e vet:* franga e Korçës.

– *Pulla postare të vetat* — që sot janë objekt koleksionistësh në gjithë botën.

– *Qeverisje lokale me 14 anëtarë,* të zgjedhur mes vendasve.

– *Prefekt policie:* Themistokli Gërmenji, një nga figurat patriotike më të njohura të kohës.

Për herë të parë prej fillimit të luftërave ballkanike, në atë krahinë kishte një administratë të rregullt që e pranonin të gjithë.

Njeriu që pagoi

Historia e Gërmenjit mbaron keq. Ai u arrestua nga vetë francezët, u gjykua nga një gjykatë ushtarake dhe u pushkatua më 1917 — një nga ato episode të errëta që ende diskutohen mes historianëve.

Njeriu që u bë simboli i autonomisë u ekzekutua nga fuqia që e kishte krijuar atë autonomi.

Sa “republikë” ishte?

Këtu duhet ndershmëri, sepse rrjeti është plot me ekzagjerime.

Nuk ishte shtet i pavarur. Ishte *krahinë autonome nën protektorat ushtarak francez*. Në literaturën franceze quhet “République de Koritza”, dhe nga aty vjen emri që përdorim.

Ka edhe një anë të diskutueshme: mbyllja e shkollave greke dhe masat kundër elementëve progrekë sollën ankesa e persekutime që historiografia greke i thekson fort. Historia nuk është kurrë vetëm e bukur.

Francezët u larguan më *15 qershor 1920*, dhe krahina u riintegrua në shtetin shqiptar.

Korça nuk ishte e vetmja krahinë që provoi të qeveriste vetveten në ato vite. Vlora u ngrit kundër një ushtrie të tërë dhe fitoi.Atë histori e kemi te Lufta e Vlorës, 1920 — për anëtarët Arbër e lart.

Pse ka rëndësi

Sepse ishte provë. Në kulmin e luftës, në një vend të copëtuar nga katër ushtri, korçarët treguan se dinin ta drejtonin veten: mblidhnin taksa, hapnin shkolla, printonin para, mbanin rend.

Dhe sepse ka mbetur dëshmi materiale. Pullat dhe frangat e Korçës ekzistojnë ende, nëpër koleksione private dhe ankande. Objekte të vogla letre e metali që dëshmojnë se dikur, për katër vjet, në Korçë kishte diçka që i ngjante shumë një shteti.